Foto’s

‘Zeg het met bloemen.’ Ik moest, kijkend naar een foto van The Beatles denken aan deze reclame-zin. Eerlijk gezegd moest ik even opzoeken of het een bestaande zin was en niet een herinnering gebaseerd op niets. Maar de zin blijkt dus echt een reclame-slogan. Ik moest eraan denken omdat ik, kijkend naar de foto, dacht dat er eigenlijk niets zo veelzeggend is als een foto waarop een belangrijk moment vastlegd wordt. Zeg het met een foto. 

De bewuste foto is gedateerd vier juni 1968. Genomen tijdens de sessies voor ‘The White Album’. Meer specifiek tijdens de sessies voor ‘Revolution’. De fotograaf was aanwezig omdat het maandblad ‘The Beatles Book’ foto’s nodig had voor een komend nummer. Niet lang na het schieten van het plaatje werd de mensen die niet aanwezig hoefden te zijn verzocht te vertrekken. Eén persoon, ook iemand die er niet persé hoefde te zijn, bleef. Zij was de oorzaak van de ‘bad vibes’ vereeuwigd op de bewuste foto: Yoko Ono.

Paul zit achter een Lowrey electronisch orgel, een kop koffie in de hand. Terwijl hij de kop naar de lippen brengt is zijn blik gericht op de toetsen. In zichzelf gekeerd, bewust(?) de blik van John ontwijkend. John staat aan de achterkant van het instrument, de handen geplaatst achter de lessenaar. Vanuit dit hogere standpunt kijkt hij neer op Paul. Een vermoeden van een glimlach om zijn lippen. Is er sprake van leedvermaak? Provocatie? Onzekerheid?  Ringo, naast John staand, eveneens een kop koffie in de hand, zoekt met zijn ogen contact met John. In alles straalt hij uit dat hij de situatie ongemakkelijk vindt.

Hij lijkt het jongere broertje dat voorzichtig lijkt te peilen of de grote broer nog kwaad is. George kijkt, gebogen over zijn gitaar, weg van zijn collega’s. Zijn gezichtsuitdrukking laat niets te raden over. George is kwaad.

‘There were terrible vibes in the studio that day’, zegt Sean Mahony die aanwezig was namens genoemd maandblad. Het was zeker niet de eerste keer dat er sprake was van spanningen tussen de vier jongemannen. Zo was Paul ongeveer twee jaar eerder kwaad weggelopen uit de sessies voor ‘She Said She Said’, maar dat waren spanningen die geen blijvende relationele schade veroorzaakten. Meningsverschillen die in zich altijd de kans op een oplossing droegen. Dit keer was het anders en die verandering had een naam: Yoko Ono. Yoko vergezelde John zelfs naar de wc. Ze waren, nu ze elkaar gevonden hadden, niet van plan nog tijd zonder elkaar door te brengen. En Yoko was geen vrouw die een rol op de achtergrond zou kunnen spelen. Ze was aanwezig en ze liet merken dat ze er was.

Volgens de mensen van ‘The Beatles Book’ die er die dag bij waren, was dit hét moment waarop de dynamiek binnen de groep veranderde. Misschien was de ‘wij samen tegen de boze buitenwereld’ houding die hen zo hecht maakte tijdens de jaren dat ze nog optraden, hen beschermde tegen de waanzin van Beatlmania, inmiddels al wel veranderd in een iets minder hecht ‘wij samen’. Was deze ooit door Mick Jagger een vierkoppig monster genoemde eenheid al iets meer een ‘vierheid’ opererend als één geworden. Maar tot deze 4e september leek het vooral een kwestie van een uitbreiden van de individuele levens naast het bestaan binnen de groep. Vier individuen die op gezette (meestal door Paul bepaalde) tijden, bijeenkwamen als The Beatles. Maar nu, nu was er deze inbreuk op hun samenzijn. Dit meebrengen door John van zijn leven buiten de band naar zijn met de anderen gedeelde leven.

Er zouden na ‘MMT’ nog vier albums volgen, waarbij er drie een substantieel onderdeel van hun totale scheppen zijn, drie albums die gezien worden als de top van hun scheppen. Deze albums kwamen echter tot stand in slechts weinig meer dan een jaar tijd. De tijd tussen de eerste echte scheuren en de breuk zou ongelooflijk kort blijken te zijn. De discografie bekijkend lijkt het alsof ze nog veel tijd samen hadden, maar in werkelijkheid ging het snel vanaf het moment dat Yoko een rol ging spelen. Veel muziek op drie geweldige albums, misschien wel de meest geweldige albums, maar wel in extreem korte tijd gemaakt.

Allen Klein is denk ik dé splijtzwam in het Beatles-verhaal. Hij is de persoon verantwoordelijk voor het drie tegen één, de verbale escalering af en toe, de agressie richting de man die dat misschien wel het minst verdiende (Ringo) door de man waarvan je dat het minst zou verwachten (Paul). Het gaat wat ver om Yoko als hoofdschuldige aan te wijzen. Uiteindelijk gaat het om vier jongemannen die volwassen werden. Vier mannen die steeds meer een eigen leven kregen. Yoko is een, nee is dé belichaming van Lennon’s nieuwe levensinvulling. Dat haar persoonlijkheid het voor het groepsgebeuren niet makkelijker maakte en dat ze daardoor ook één van de grotere oorzaken van de uiteindelijke verwijdering tussen de heren is geworden lijkt me een feit. Dat de groep ook zonder haar aanwezigheid uiteindelijk uiteengevallen zou zijn lijkt me ook meer dan waarschijnlijk.

In de onlangs verschenen biografie van David Sheff over Ono valt te lezen dat Lennon zonder Ono niet meer naar de sessies gegaan zou zijn. Dat mag dan waar zijn, maar daarbij geldt denk ik wel als kanttekening dat Lennon zeker gegaan zou zijn als Yoko niet in zijn leven gekomen zou zijn, als hij nog met Cynthia samen zou zijn geweest. Hoe dan ook, deze foto van vier juni 1968 vertelt in één plaatje meer dan menig boek in een heel hoofdstuk kan vertellen. Dit is hét moment waarop alles anders zou worden, gevangen in zwart-wit.

Een kleine twee maand later wordt een zondag gereserveerd voor het maken van foto’s voor verschillende deels nog in te vullen doeleinden. Ook op deze als ‘Mad Day Out’ bekend staande 28ste juli 1968 vergezelt Yoko de groep. Ze bezoeken verschillende locaties. De tweede plek waar ze gefotografeerd worden is het Mercury Theatre in Notting Hill, Londen.

Een mede Beatlesfanaat stuurde mij onlangs één van de foto’s genomen op deze dag. Een foto, voorzien van zijn interpretatie, gemaakt op de tweede locatie, het eerder genoemde theater. De interpretatie is niets anders dan wat de Duitsers zo mooi ‘hinein interpretieren’ noemen. Het gaat niet om feiten, maar om het verhaal, of in dit geval de symboliek, die je in de foto zou kunnen zien. Zijn interpretatie is geniaal en heel erg treffend voor de situatie waarin de groep zich op dat moment bevond. Een situatie die in januari 1969 een voorlopig dieptepunt zou bereiken.

The Beatles gefotografeerd rond een piano. John zit op de piano kijkend naar een papegaai op zijn blote voet. George zit gesloten en stuurs kijkend naast hem. Paul bespeelt de piano en Ringo staat naast Paul terwijl hij klappend de maat houdt. Een foto die de ontwikkelingen richting die januarimaand 1969 treffend weer lijkt te geven. Paul, de eeuwige musicus in het gezelschap bespeelt de piano terwijl goedmoedige Ringo mee doet. Ringo, de in een band met drie grote ego’s onmisbare vriendelijke goedzak. De man die inhoudelijke discussies graag aan anderen laat, die er geen moeite mee heeft te doen wat anderen hem vragen te doen. De smeerolie in de inmiddels al wat haperende motor. Ook hier doet hij, als enige, mee.

John kijkt niet naar zijn bandleden maar naar de vogel op zijn voet. The Beatles hebben zijn interesse niet meer helemaal. Hij kijkt verder dan de wereld die zijn leven de laatste jaren bepaald heeft. Meer en meer zou hij zijn blik naar buiten richten, wat zou resulteren in steeds minder aandacht voor zijn band. George lijkt zijn onvrede en verveeldheid niet meer te kunnen of willen verbergen. Hij is er, maar hij is er niet meer helemaal.

Hoe zou zoiets gaan? Zou Paul de aantrekkingskracht van de piano niet kunnen weerstaan en nog voor er iemand ook maar iets heeft kunnen zeggen al achter het instrument plaatsnemen? Ringo haakt gewoontegetrouw in? Waarna de fotograaf John en George omwille van de compactheid van het plaatje vraagt op het instrument plaats te nemen? Ook dit is hinein interpretieren, maar wat het eerste betreft: het lijkt me zeer waarschijnlijk dat rasmuzikant Paul gewoon onmiddelijk achter de piano is gaan zitten. De verhalen zijn immers legio waarbij Paul b.v. een kroeg binnenwandelend direct de piano die daar staat opzoekt. Het lijkt me ook niet onwaarschijnlijk dat het plaatje als geheel toevallig ontstaan is, wat bovenstaande interpretatie zou reduceren tot een op niets gebaseerde interpretatie.

Maar toch, is toeval niet datgene dat een groot deel van het Beatles-verhaal kleurt met iets magisch? Van de feedback van ‘I Feel Fine’ tot het eindigen met ‘The End’ met z’n prachtig filosofische boodschap en alles wat daar tussen ligt. Toeval bepaalt de invulling van dit plaatje, toeval maakt dat wat zou volgen al aangekondigd lijkt in dit plaatje. Nee, geen hersenspinsels, maar een mooie manier van kijken naar een toevallig ontstane constellatie die precies weer lijkt te geven hoe vier jongemannen op dat moment aankeken tegen hun leven samen. Een symbolische weergave van de weg naar het punt waar hun wegen uiteen zouden lopen.

Ik lees graag boeken over The Beatles. Het blijft fascinerend en de reis terug in de tijd blijft aanspreken. Jeugdsentiment, ik weet het. Maar hoeveel die boeken ook vertellen, hoe gaaf ook, in deze persoonlijke interpretaties van foto’s vind ik een deel van de ruimte terug die het gebeuren rond de (solo) Beatles kleurde rond 1975. Weinig feiten, veel magisch veronderstellen. Het maakte de leden van de band nog groter dan ze toch al waren. Het maakte ze tot een hecht collectief ver voorbij die vierde juni 1968, de dag waarop de scheuren, vastgelegd op de gevoelige plaat, duidelijk maakten dat niet alles zonnig was in Beatlesland. Maar dat hoefde ik in Winterswijk niet te weten toen ik ze leerde kennen. Die foto was daar nergens te vinden. Ik wist niet beter of tot ver in 1970 waren het de beste vrienden. Een fijne gedachte.

- Ton Steintjes -