Brainwashed

Je zou kunnen zeggen dat het een kwestie van geven en nemen is. De dood neemt vooral, maar in zekere zin geeft de dood ook. Het feit dat het leven eindig is is nl. één van de grote inspiratie-bronnen voor zo ongeveer elke kunstvorm. Er gaat van ‘The End Of The End’, een soort macabere aantrekkingskracht uit.

We leven in een tijd waarin steeds meer popmusici, helden van het eerste uur, de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, het tijdelijke voor het eeuwige verruilen. Met hun heengaan sterft telkens weer een deel van de jeugd van mij en mijn generatiegenoten. Maar voorafgaand aan het sterven is er vaak al het afbrokkelen van het iconische. Want ook ouder worden gaat niet elke popmusicus even goed af. Wat begon als een stukje jeugdcultuur met een naar de toenmalige verwachting korte levensduur bleek het eeuwig leven te hebben. Het is niet zelden confronterend om een ooit groot artiest de strijd met de jaren te zien verliezen.

Begin dit jaar ontviel ook Garth Hudson (The Band) ons. Op één van de vele foto’s  van Garth, die in de dagen na zijn sterven overal opdoken, zit hij in een rolstoel aan een tafel in een verzorgingstehuis. De man die er rond 1970 al uitzag als de opa van de andere bandleden was echt oud geworden. Eigenlijk wil ik dat soort confronterende afbeeldingen niet zien.

De helden van mijn jeugd verandert in gewone stervelingen terwijl hun onsterfelijk, allesbehalve gewone leven ver achter hen ligt. Ik wil ze blijven zien zoals ik ze ooit leerde kennen. Zoals ze eruit zagen toen ik nog verlangend uitkeek naar een nieuw te verschijnen album. Linda Ronstadt niet als de oude vrouw in een rolstoel met haar voeten gestoken in wat eruit ziet als zelfgebreide sokken, nee Linda als de bloedmooie vrouw waar iedere puber verliefd op was.

Zelfs Paul McCartney krijgt de laatste jaren iets broos. Ondanks het feit dat hij als dik tachtiger nog altijd uren achtereen op een podium staat. Achter die tijdloze jeugdigheid zie je toch meer en meer dat hij op leeftijd is.

Ouder worden en uiteindelijk sterven hoort erbij. Daarbij is de dood zoals gezegd ook een inspiratiebron. Ze heeft veel mooie kunst geïnspireerd. Neem ‘Blackstar’ van David Bowie. Een werk dat de mooi of niet mooi vraag overbodig maakt. Iemand die een leven lang op hoog niveau kunst heeft voortgebracht verheft zelfs zijn sterven tot kunst. Over toewijding gesproken.

Ik kan me geen enkele voorstelling maken van hoe het moet zijn om te weten dat er iets mis is in je lichaam waardoor de dood op korte termijn onvermijdelijk gaat blijken te zijn. Ik kan me niet voorstellen dat iemand dan nog iets kan creëren. Bowie voegt in die omstandigheden toch nog een album toe aan zijn discografie waarmee het document van zijn sterfelijkheid zijn artistieke onsterfelijkheid nog vergroot.

In 1997 wordt bij George Harrison keelkanker geconstateerd. De behandeling lijkt succesvol te zijn, maar begin twintigste eeuw komt de kanker terug. Dit keer in zijn longen en uiteindelijk in zijn brein. Hij sterft op 29 november 2001.

In 2002 verschijnt zijn laatste studioalbum ‘Brainwashed’. Een album afgemaakt door Jeff Lynne en zoon Dhani. Een album met, zoals je van Harrison mag verwachten, de nodige humor, enkele kritische noten en een aantal spirituele wijsheden. De bijgevoegde tekst, op de achterkant van het boekje, uit de Bhagavad Gita is prachtig: ‘There never was a time where you or I did not exist. Nor will there be any future when we shall cease to be.’ Of je er nu in gelooft of niet, het zijn prachtige zinnen en de tweede helft is zeker waar voor wat betreft Harrison. Hij zal eeuwig voortleven in zijn muziek. De tekst doelt natuurlijk op de ziel van George of hoe je je dat eventuele voortleven ook maar voor moet stellen, maar dat is een geloofskwestie. Dat Harrison onsterfelijke muziek na heeft gelaten is een feit.

Harrison heeft datgene wat hem bezig hield nooit verborgen. Zijn spirituele bevlogenheid en de daarmee samenhangende onzekerheid doordrenken de teksten van zijn albums. Hij wist hoe hij zou moeten leven maar hij wist ook dat hij telkens weer tekort schoot. Het leverde hem wel eens het verwijt op een saaie preker te zijn. Gebrek aan kennis onder critici en fans t.a.v. de interpretatie van die teksten maakte het er niet makkelijker op.

‘The Lord Loves the One (That Loves the Lord)’ b.v. viel niet in goede aarde. Wat voor gekke egotrippende God werd hier toegezongen? De westerse popwereld ontbrak het aan kennis van het oosters gedachtengoed om deze tekst goed te kunnen interpreteren.

De zwanenzang van George (‘Brainwashed’) is een alleszins prettig beluisterbaar album. Veel mooie songs, mooi verklankt. Een album tussen relativerende humor (P2 Vatican Blues) en de zwaarmoedigheid voorkomend uit twijfel aan de eigen geloofsbeleving, het gevoel het contact met het Hogere te verliezen.

Wat zijn gevoel voor humor betreft, humor die zelfs de dood leek te willen trotseren, moet ik denken aan het verhaal dat Ringo in een tv-interview na de dood van George vertelt. Tijdens zijn laatste bezoek aan een dan al doodzieke, aan het bed gekluisterde Harrison zegt Ringo tegen George dat hij na dit bezoek door zal reizen naar Boston, naar zijn dochter die op dat moment een hersentumor heeft. Waarop George vraagt: ‘Do you want me to come with you?’

De relativerende humor maakt ‘Brainwashed’ een prettiger luisterervaring dan Bowie’s ‘Blackstar’ en gek genoeg maakt juist deze overall meer positieve setting dat de momenten van wanhoop des te meer binnenkomen.

John Blaney linkt in zijn boek ‘George Harrison Soul Man’ ‘Stuck inside a Cloud’ aan ‘Blow Away’ uit 1979. Maar anders dan in laatst genoemde song laat de vertrouwens- of geloofscrisis zich in ‘Stuck’ niet verdrijven. Iets dat bij mij dan weer vraagtekens oproept t.a.v. de link met ‘Blow Away’.  Graeme Thompson noemt ‘Stuck inside a Cloud’ in zijn sublieme Harrison biografie ‘Behind The Locked Door’ een song vol ‘end of the line despair.’ Ik voel meer bij de interpretatie van Graeme dan bij die van John. ‘Stuck’ is een mij ontroerende song omdat ik er de eenzaamheid en vertwijfeling in denk te horen van de man die weet dat hij niet lang meer te leven heeft.

Teksten en dus ook liedteksten kunnen hoogst persoonlijk zijn, maar eenmaal vrijgegeven worden ze publiek bezit. Uiteindelijk doet het er niet toe wie gelijk heeft, John of Graeme en daarmee ik. De teksten op ‘Brainwashed’ zijn en blijven de teksten van George, maar het zijn daarnaast ook in zekere zin ‘mijn’ woorden geworden. Ze kunnen raken aan iets in mijn leven dat vervolgens de interpretatie zal kleuren, maar ze kunnen ook, hoewel oorspronkelijk niet zo bedoeld, in de beleving van de fan lijken te raken aan het leven van de schrijver/componist op dat moment. Zo is ‘Stuck inside a cloud’, hoewel misschien niet zeker is dat het zo bedoeld is door George, voor mij ook de verwoording geworden van de angsten voortkomend uit het besef van de onvermijdelijkheid van een naderende dood.

Harrison was een vat vol tegenstrijdigheden. De spiritueel zoeker die zich door het hebben van een relatie niet liet weerhouden van avontuurtjes met andere vrouwen. De asceet die gek was op grote, snelle auto’s.

Sterrenbeeld vissen met als symbool twee vissen die elk een andere kant op zwemmen. Blijkbaar hechtte George waarde aan zijn sterrenbeeld in relatie tot zijn eigenaardigheden. Hij zingt er nl. over op ‘Brainwashed’ in ‘Pisces Fish’. Een schitterende beeldspraak rond de rivier die stroomt door zijn ziel. Beelden vol schoonheid met in elk vers een tegenover van dingen die niet mooi of zelfs helemaal niet in orde zijn. Neem vers 1: het mooie beeld van roeiers op een rivier gevolgd door schijtende ganzen op de oever waarna een fietstocht volgt (hoe mooi) maar even later blijkt dat de ketting vastloopt. Kortom de dualiteit van het leven; veel moois maar ook dat randje van het niet optimale. De vertroebeling van het goudenrandje van de zonnige dagen. Enkel in de Goddelijke stroom van eeuwige gelukzaligheid die volgens George in ons stroomt vinden we het ware geluk…..maar ja, die stroom, hoewel volgens hem zo duidelijk aanwezig, ontsnapt makkelijk aan onze aandacht.

Zoals eerder gezegd koppelt John Blaney ‘Stuck inside a Cloud’ aan ‘Blow Away’. Volgens mij is de tekstuele koppeling van ‘Blow Away’ met ‘Pisces Fish’ een betere. Beide teksten behandelen de momenten dat het tegenzit in het leven. Maar waar ‘Blow Away’ een oproep is om gelukkig te zijn omdat tegenslag meestal tijdelijk zal blijken te zijn (like I knew that it would) koppelt de song van ‘Brainwashed’ de tegenslagen van het leven aan de zoektocht van George naar het Hogere.

Hij zal zwemmend in zijn innerlijke rivier, afgeleid worden door de stromingen van het leven, maar hij zal blijven zoeken naar de tempel op een eiland. Een tempel enkel te vinden in de diepste stilte.  Het vinden van die plek in zichzelf zal hem uiteindelijk bevrijden van het rad van wedergeboorte. ‘I got to get off of this big wheel.’

Als ik aan Harrison denk denk ik niet in de eerste plaats aan zijn teksten. Hij staat voor mij voor mooie melodieën, opvallende harmonisaties en voor prachtig slide-guitar spel. Pas daarna komen de teksten. Niet omdat ze niet boeiend zijn, maar omdat de eerder genoemde dingen zo gaaf zijn. Een uitzondering maak ik voor ‘Brainwashed’. Het is onmogelijk om deze teksten te negeren, ook bezien in het licht van de ziekte van George. Je kunt niet voorbij luisteren aan deze teksten.

Het is makkelijker spiritueel te zijn als de zon in je leven schijnt dan als het regent. Dat het muzikale testament van Harrison, naast de humor, vooral getuigt van zijn nooit eindigende zoektocht en geloof, ja dat dit album met de titelsong op de best denkbare manier, nl. met een mantra, eindigt, is geweldig. Hierdoor hebben de zoektocht en twijfel van ‘Stuck’ niet het laatste woord. Het laatste woord van dit album en daarmee van Harrison’s scheppen heeft zijn God(sbeeld).

– Ton Steintjes –